Fundacje Rodzinne

Kancelaria PRIMES świadczy wyspecjalizowane usługi prawne w zakresie fundacji rodzinnych - instytucji wprowadzonej do polskiego porządku prawnego ustawą z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej (Dz.U. z 2023 r. poz. 326 ze zm.), która weszła w życie 22 maja 2023 r.

Podstawy prawne i istota fundacji rodzinnej

Fundacja rodzinna stanowi odpowiedź ustawodawcy na wieloletnie postulaty środowisk przedsiębiorców rodzinnych, doradców i prawników, wskazujących na brak w polskim prawie efektywnego instrumentu sukcesji majątku i biznesu przez pokolenia. Przed wejściem w życie ustawy polscy przedsiębiorcy, pragnący zabezpieczyć majątek rodzinny i zapewnić ciągłość firmy, musieli korzystać z rozwiązań zagranicznych - fundacji prywatnych w Liechtensteinie, Austrii, Holandii czy Delaware - co generowało koszty i komplikowało struktury własnościowe.

Fundacja rodzinna jest osobą prawną tworzoną w celu gromadzenia mienia, zarządzania nim w interesie beneficjentów oraz spełniania świadczeń na ich rzecz. W odróżnieniu od fundacji działających na podstawie ustawy o fundacjach z 1984 r., które realizują cele społecznie lub gospodarczo użyteczne, fundacja rodzinna służy celom prywatnym - zabezpieczeniu potrzeb określonej grupy osób, z reguły członków rodziny fundatora. Nie jest organizacją pożytku publicznego i nie działa dla dobra ogółu, lecz dla dobra beneficjentów wskazanych przez fundatora.

Celem fundacji rodzinnej jest w szczególności: ochrona majątku rodzinnego przed rozdrobnieniem wskutek dziedziczenia, zapewnienie ciągłości przedsiębiorstwa rodzinnego bez konieczności angażowania wszystkich spadkobierców w zarządzanie, profesjonalizacja zarządzania aktywami, zabezpieczenie finansowe kolejnych pokoleń, ochrona przed roszczeniami osób trzecich (w ramach dozwolonych przez prawo) oraz ułatwienie planowania sukcesji z zachowaniem woli fundatora.

Fundator - kto może założyć fundację rodzinną

Fundatorem może być wyłącznie osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych. Ustawa nie wprowadza ograniczeń co do obywatelstwa ani miejsca zamieszkania - fundatorem może być zarówno obywatel polski, jak i cudzoziemiec. Fundację rodzinną może ustanowić jeden fundator (fundacja jednoosobowa) albo wielu fundatorów łącznie (fundacja wieloosobowa). W przypadku wielu fundatorów wykonują oni prawa i obowiązki wspólnie, chyba że statut stanowi inaczej.

Fundację rodzinną można ustanowić na dwa sposoby: w akcie założycielskim sporządzonym w formie aktu notarialnego albo w testamencie. Ustanowienie w testamencie oznacza, że fundacja powstanie dopiero po śmierci fundatora - jest to instrument zabezpieczający majątek na wypadek śmierci, gdy fundator nie chce lub nie może przenieść aktywów za życia. Fundacja ustanowiona w testamencie nabywa osobowość prawną z chwilą wpisu do rejestru fundacji rodzinnych, a do tego momentu funkcjonuje jako fundacja rodzinna w organizacji.

Fundator sporządza statut fundacji rodzinnej, określając jej ustrój, cele, krąg beneficjentów oraz zasady spełniania świadczeń. Wolę fundatora wyrażoną w statucie należy interpretować z uwzględnieniem jego rzeczywistych intencji, a w razie wątpliwości - na korzyść beneficjentów. Fundator może zastrzec sobie określone uprawnienia, np. prawo zmiany statutu, odwoływania i powoływania członków organów, zmiany kręgu beneficjentów czy rozwiązania fundacji. Uprawnienia te mogą być nieograniczone w czasie lub wygasać z upływem określonego terminu albo z chwilą śmierci fundatora.

Fundusz założycielski

Minimalna wartość funduszu założycielskiego wynosi 100 000 zł. Fundusz ten stanowi początkowy majątek fundacji i musi być wniesiony w całości przed złożeniem wniosku o rejestrację (w przypadku fundacji ustanowionej w akcie założycielskim) lub przed zarejestrowaniem fundacji (w przypadku fundacji ustanowionej w testamencie). Fundusz założycielski może być wniesiony w formie pieniężnej lub niepieniężnej (aportem) - wkładem mogą być nieruchomości, udziały w spółkach, papiery wartościowe, dzieła sztuki, prawa własności intelektualnej i inne aktywa.

Wkłady niepieniężne podlegają wycenie - fundator określa ich wartość w akcie założycielskim lub testamencie. Jeżeli wartość wkładu niepieniężnego została znacznie zawyżona w stosunku do wartości zbywczej w dniu wniesienia, fundator odpowiada wobec fundacji za wyrównanie różnicy. Przepisy nie wymagają wyceny przez biegłego rewidenta, jednak w interesie fundatora i fundacji leży rzetelne oszacowanie wartości wnoszonego mienia.

Majątek fundacji rodzinnej może być powiększany po jej zarejestrowaniu poprzez darowizny, spadki, dochody z działalności dozwolonej oraz przychody z zarządzania posiadanymi aktywami. Fundator nie może żądać zwrotu wniesionych wkładów, a mienie fundacji jest odrębne od majątku osobistego fundatora.

Statut fundacji rodzinnej - wymogi i postanowienia

Statut fundacji rodzinnej jest podstawowym aktem regulującym jej funkcjonowanie. Sporządza się go w formie aktu notarialnego. Statut określa obligatoryjnie: nazwę fundacji (musi zawierać oznaczenie „Fundacja Rodzinna"), siedzibę, szczegółowy cel fundacji, sposób określenia beneficjenta i zakres przysługujących mu uprawnień, zasady prowadzenia listy beneficjentów, zasady i zakres informowania beneficjenta o przysługujących mu świadczeniach, czas trwania fundacji (jeśli jest oznaczony), wartość funduszu założycielskiego, zasady powoływania, odwoływania i ustania członkostwa w organach oraz ich reprezentację, organy fundacji, ich skład i zadania, zasady reprezentacji fundacji przez zarząd, podmiot uprawniony do zatwierdzania czynności zarządu przekraczających zwykły zarząd, co najmniej jednego beneficjenta uprawnionego do uczestnictwa w zgromadzeniu beneficjentów, zasady zmiany statutu, przeznaczenie mienia po rozwiązaniu fundacji.

Fakultatywnie statut może regulować m.in.: wewnętrzny nadzór nad realizacją celów fundacji, zasady współdziałania i rozstrzygania sporów pomiędzy organami, szczegółowe zasady likwidacji, a także inne kwestie, które fundator uzna za istotne dla funkcjonowania fundacji i ochrony interesów beneficjentów. Dobrze skonstruowany statut powinien antycypować potencjalne konflikty i zawierać mechanizmy ich rozwiązywania - klauzule mediacyjne, arbitrażowe, zasady głosowania w przypadku impasu.

Zmiana statutu wymaga formy aktu notarialnego. Uprawnienie do zmiany statutu może przysługiwać fundatorowi (jeśli tak zastrzegł), zgromadzeniu beneficjentów lub innemu organowi wskazanemu w statucie. Ustawa zabrania zmiany statutu w sposób sprzeczny z wolą fundatora wyrażoną w statucie pierwotnym, chyba że fundator wyraźnie dopuścił taką możliwość.

Beneficjenci - krąg, prawa, świadczenia

Beneficjentem fundacji rodzinnej może być: osoba fizyczna, organizacja pozarządowa prowadząca działalność pożytku publicznego w rozumieniu ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, a także - w ograniczonym zakresie - sam fundator. Fundator ma pełną swobodę w określaniu kręgu beneficjentów - mogą to być członkowie rodziny (małżonek, zstępni, wstępni, rodzeństwo), ale również osoby spoza rodziny, np. wieloletni współpracownicy czy przyjaciele. Nie ma wymogu pokrewieństwa ani powinowactwa z fundatorem.

Świadczenie na rzecz beneficjenta to składniki majątkowe, w tym środki pieniężne, rzeczy lub prawa, przeniesione lub oddane do korzystania przez fundację na rzecz beneficjenta zgodnie ze statutem i listą beneficjentów. Świadczenia mogą obejmować: pokrycie kosztów utrzymania lub kształcenia, leczenia, wypoczynku, okresowe wypłaty (renty, alimenty), jednorazowe wypłaty (np. na zakup nieruchomości, ślub, osiągnięcie pełnoletności), przeniesienie własności składników majątkowych, oddanie do bezpłatnego używania nieruchomości lub ruchomości.

Statut określa zasady spełniania świadczeń - może uzależniać je od spełnienia określonych warunków (np. ukończenie studiów, osiągnięcie wieku, zawarcie małżeństwa) lub od dyskrecjonalnej decyzji zarządu albo innego organu. Beneficjent ma roszczenie o świadczenie dopiero po spełnieniu warunków przewidzianych w statucie i po umieszczeniu go na liście beneficjentów. Roszczenie to przedawnia się z upływem lat trzech.

Lista beneficjentów zawiera dane beneficjentów, zakres przysługujących im świadczeń oraz warunki ich spełnienia. Listę prowadzi zarząd, a zmiany wprowadza się zgodnie z zasadami określonymi w statucie. Beneficjent ma prawo do informacji o fundacji - w zakresie określonym w statucie.

Organy fundacji rodzinnej

Organami fundacji rodzinnej są obligatoryjnie: zarząd i zgromadzenie beneficjentów. Fakultatywnie statut może przewidywać radę nadzorczą - jest ona obowiązkowa, jeżeli liczba beneficjentów przekracza 25.

Zarząd prowadzi sprawy fundacji i reprezentuje ją na zewnątrz. Do kompetencji zarządu należy w szczególności: realizacja celów fundacji, bieżące zarządzanie majątkiem, prowadzenie listy beneficjentów, podejmowanie decyzji o świadczeniach zgodnie ze statutem, sporządzanie sprawozdań, zapewnienie wypłacalności fundacji. Zarząd składa się z jednego lub większej liczby członków powoływanych i odwoływanych przez fundatora, a po jego śmierci - zgodnie z zasadami określonymi w statucie (najczęściej przez zgromadzenie beneficjentów lub radę nadzorczą). Członkiem zarządu może być osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych, która nie była skazana za określone przestępstwa. Kadencja członka zarządu wynosi 3 lata, chyba że statut stanowi inaczej.

Członkowie zarządu ponoszą odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną fundacji działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub statutem, chyba że nie ponoszą winy. Odpowiadają wobec fundacji solidarnie. Odpowiedzialność ta jest ukształtowana podobnie jak odpowiedzialność członków zarządu spółek kapitałowych.

Rada nadzorcza sprawuje nadzór nad działalnością zarządu. Do jej kompetencji należy: ocena sprawozdań zarządu i sprawozdań finansowych, udzielanie zgody na czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu (jeśli statut tak przewiduje), wybór firmy audytorskiej, składanie sprawozdań zgromadzeniu beneficjentów. Rada nadzorcza może badać wszystkie dokumenty fundacji, żądać od zarządu i pracowników wyjaśnień oraz dokonywać rewizji stanu majątku. Składa się z co najmniej 3 członków powoływanych i odwoływanych zgodnie ze statutem. Członkowie rady nadzorczej nie mogą być jednocześnie członkami zarządu.

Zgromadzenie beneficjentów jest najwyższym organem fundacji rodzinnej. W zgromadzeniu mogą uczestniczyć beneficjenci, którym statut przyznał uprawnienie do uczestnictwa - nie musi to być ogół beneficjentów. Do wyłącznej kompetencji zgromadzenia beneficjentów należy: rozpatrzenie i zatwierdzenie sprawozdania zarządu z działalności oraz sprawozdania finansowego, udzielenie absolutorium członkom organów, podział lub pokrycie wyniku finansowego, wybór firmy audytorskiej (jeśli nie powierzono tego radzie nadzorczej), podjęcie uchwały o rozwiązaniu fundacji, inne sprawy zastrzeżone przez statut. Uchwały podejmuje się bezwzględną większością głosów, chyba że statut wymaga kwalifikowanej większości.

Dozwolona działalność gospodarcza fundacji rodzinnej

Fundacja rodzinna może wykonywać działalność gospodarczą wyłącznie w zakresie określonym w ustawie (katalog zamknięty). Do działalności dozwolonej należą: zbywanie mienia (o ile nie zostało nabyte wyłącznie w celu zbycia), najem, dzierżawa, udostępnianie mienia, przystępowanie i uczestnictwo w spółkach handlowych, funduszach inwestycyjnych, spółdzielniach i innych podmiotach, nabywanie i zbywanie papierów wartościowych, instrumentów pochodnych i praw o podobnym charakterze, udzielanie pożyczek beneficjentom oraz spółkom, w których fundacja uczestniczy, obrót zagranicznymi środkami płatniczymi w celu dokonywania płatności, produkcja przetworzonych produktów roślinnych i zwierzęcych (z wyłączeniem działalności weterynarynej), gospodarka leśna.

Działalność prowadzona w zakresie dozwolonym korzysta ze zwolnienia z CIT. Jeżeli fundacja rodzinna wykonuje działalność wykraczającą poza katalog dozwolony, dochody z tej działalności są opodatkowane stawką 25% CIT. Sankcyjna stawka ma zniechęcać do wykorzystywania fundacji rodzinnej jako wehikułu do prowadzenia typowej działalności gospodarczej zamiast ochrony i pomnażania majątku rodzinnego.

Aspekty podatkowe - CIT, PIT beneficjentów

Fundacja rodzinna jest podatnikiem CIT, jednakże korzysta ze zwolnienia podmiotowego w zakresie działalności dozwolonej. Oznacza to, że dochody z najmu, dzierżawy, obrotu papierami wartościowymi, uczestnictwa w spółkach czy zbywania mienia nie podlegają bieżącemu opodatkowaniu. Podatek (15% CIT) jest należny dopiero w momencie wypłaty świadczeń na rzecz beneficjentów lub przekazania mienia beneficjentom po rozwiązaniu fundacji. Model ten bywa określany jako „odroczenie opodatkowania" - aktywa mogą rosnąć w fundacji bez bieżącego obciążenia podatkowego.

Świadczenia otrzymane przez beneficjentów mogą być zwolnione z PIT w zależności od stopnia pokrewieństwa z fundatorem. Beneficjenci należący do „grupy zerowej" (małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym, macocha fundatora) są zwolnieni z PIT od otrzymanych świadczeń. Pozostali beneficjenci płacą zryczałtowany 15% PIT. Zwolnienie z PIT dla najbliższych członków rodziny czyni fundację rodzinną szczególnie atrakcyjnym instrumentem sukcesji w przedsiębiorstwach rodzinnych.

Przy wnoszeniu mienia do fundacji rodzinnej przez fundatora nie powstaje przychód po stronie fundatora (neutralność podatkowa aportu). Również fundacja nie rozpoznaje przychodu z tytułu otrzymania majątku od fundatora.

Audyt i sprawozdawczość

Fundacja rodzinna jest obowiązana prowadzić księgi rachunkowe zgodnie z ustawą o rachunkowości i sporządzać roczne sprawozdanie finansowe. Sprawozdanie finansowe podlega badaniu przez biegłego rewidenta, jeżeli: suma aktywów bilansu przekroczyła równowartość 2 500 000 euro lub przychody netto ze sprzedaży przekroczyły równowartość 5 000 000 euro, lub średnioroczne zatrudnienie w przeliczeniu na pełne etaty przekroczyło 50 osób. Niezależnie od progów, rada nadzorcza może wnioskować o badanie sprawozdania przez biegłego rewidenta, a zgromadzenie beneficjentów może podjąć uchwałę w tym przedmiocie.

Zarząd sporządza również roczne sprawozdanie z działalności fundacji, przedstawiające informacje o realizacji celów, świadczeniach dla beneficjentów, sytuacji majątkowej i finansowej. Sprawozdania podlegają zatwierdzeniu przez zgromadzenie beneficjentów.

Fundacja rodzinna jest wpisywana do rejestru fundacji rodzinnych prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim. Rejestr jest jawny, jednak dane beneficjentów nie są ujawniane publicznie - chronione są tajemnicą rejestrową.

Rozwiązanie i likwidacja fundacji rodzinnej

Fundacja rodzinna ulega rozwiązaniu w przypadkach określonych w ustawie: upływu okresu, na jaki została ustanowiona, osiągnięcia celu fundacji lub braku możliwości jego realizacji, podjęcia przez zgromadzenie beneficjentów uchwały o rozwiązaniu, wydania przez sąd orzeczenia o rozwiązaniu (na wniosek właściwego organu lub beneficjenta, jeżeli działalność fundacji jest rażąco sprzeczna z prawem, statutem lub wolą fundatora). Statut może przewidywać dodatkowe przesłanki rozwiązania.

Rozwiązanie fundacji otwiera likwidację. Likwidatorami są członkowie zarządu, chyba że statut lub uchwała zgromadzenia beneficjentów stanowi inaczej. Likwidatorzy: zakończą bieżące sprawy fundacji, ściągną należności, spełnią zobowiązania wobec beneficjentów i wierzycieli, upłynnią majątek fundacji. Po zaspokojeniu zobowiązań pozostały majątek przeznacza się zgodnie z postanowieniami statutu - zazwyczaj dla beneficjentów wskazanych jako uprawnieni do majątku polikwidacyjnego. Przekazanie majątku polikwidacyjnego podlega opodatkowaniu CIT i potencjalnie PIT u beneficjentów.

Po zakończeniu likwidacji likwidatorzy składają sprawozdanie likwidacyjne i wniosek o wykreślenie fundacji z rejestru. Fundacja traci osobowość prawną z chwilą wykreślenia.

Fundacja rodzinna a inne instrumenty sukcesji

Fundacja rodzinna to jeden z wielu instrumentów planowania sukcesji. Alternatywy obejmują: darowiznę lub testament (proste, ale brak ochrony przed podziałem majątku i sporami spadkowymi), spółkę komandytową lub komandytowo-akcyjną z rodziną jako wspólnikami (wymaga aktywnego udziału beneficjentów w strukturze), trusty zagraniczne (kosztowne, wymagają zagranicznej struktury, ale oferują elastyczność nieobecną w polskim prawie), prywatne fundacje zagraniczne (Liechtenstein, Holandia, Austria - drogie, ale sprawdzone).

Fundacja rodzinna przewyższa wiele z tych rozwiązań w kontekście polskich realiów: jest krajową instytucją prawną, korzysta z atrakcyjnego reżimu podatkowego, oferuje profesjonalizację zarządzania bez angażowania wszystkich beneficjentów, pozwala fundatorowi zachować kontrolę za życia i określić zasady funkcjonowania po śmierci. Jest szczególnie zalecana dla przedsiębiorców posiadających: firmy rodzinne, które mają przetrwać pokolenia, znaczny majątek nieruchomościowy lub inwestycyjny, skomplikowane relacje rodzinne wymagające jasnych reguł podziału korzyści, potrzebę ochrony majątku przed roszczeniami wierzycieli osobistych spadkobierców.

Wsparcie Kancelarii PRIMES

Kancelaria PRIMES oferuje kompleksowe doradztwo w zakresie fundacji rodzinnych na każdym etapie: od wstępnej analizy celowości utworzenia fundacji, przez przygotowanie aktu założycielskiego lub testamentu, statutu, listy beneficjentów, po reprezentację w postępowaniu rejestrowym i bieżącą obsługę prawną funkcjonującej fundacji. Doradzamy w kwestiach podatkowych, opracowujemy regulaminy organów, przygotowujemy uchwały i wspieramy w rozwiązywaniu sporów pomiędzy beneficjentami lub organami. Reprezentujemy fundacje rodzinne przed sądami i organami administracji, w tym w postępowaniach kontrolnych i podatkowych.

Dzięki doświadczeniu w obsłudze prawnej przedsiębiorców, spółek i firm rodzinnych rozumiemy specyfikę polskiego biznesu rodzinnego oraz wyzwania związane z przekazaniem go następnym pokoleniom. Fundacja rodzinna to instrument wymagający starannego zaplanowania i profesjonalnej realizacji - nasza Kancelaria zapewnia wsparcie na każdym etapie tego procesu.