Stowarzyszenia

Kancelaria PRIMES świadczy kompleksowe usługi prawne dla stowarzyszeń, organizacji pozarządowych oraz osób zaangażowanych w działalność społeczną. Wieloletnie doświadczenie w obsłudze trzeciego sektora pozwala nam na profesjonalne wsparcie na każdym etapie funkcjonowania organizacji - od powstania pomysłu, przez założenie i rejestrację, bieżącą działalność, aż po ewentualną likwidację.

Podstawy prawne funkcjonowania stowarzyszeń

Stowarzyszenie stanowi dobrowolne, samorządne i trwałe zrzeszenie osób fizycznych w celach niezarobkowych. Podstawę prawną funkcjonowania stowarzyszeń w Polsce stanowi ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 2261 ze zm.). Wolność zrzeszania się w stowarzyszeniach gwarantuje art. 58 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, który stanowi jedną z podstawowych wolności obywatelskich. Stowarzyszenie opiera swoją działalność na pracy społecznej członków, choć może zatrudniać pracowników lub zlecać wykonywanie określonych zadań osobom trzecim. Istotną cechą stowarzyszenia jest jego niezależność od organów władzy publicznej - stowarzyszenie samodzielnie określa swoje cele, programy działania i strukturę organizacyjną.

Rodzaje stowarzyszeń - stowarzyszenie rejestrowe i zwykłe

Polski porządek prawny przewiduje dwie formy organizacyjne stowarzyszeń: stowarzyszenie rejestrowe (podlegające wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego) oraz stowarzyszenie zwykłe (wpisywane do ewidencji prowadzonej przez starostę).

Stowarzyszenie rejestrowe posiada osobowość prawną, którą nabywa z chwilą wpisu do KRS. Może we własnym imieniu nabywać prawa i zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywane, tworzyć terenowe jednostki organizacyjne, łączyć się z innymi stowarzyszeniami oraz zakładać związki stowarzyszeń. Do założenia stowarzyszenia rejestrowego wymagana jest grupa co najmniej 7 osób fizycznych, które na zebraniu założycielskim uchwalają statut i wybierają komitet założycielski lub władze stowarzyszenia.

Stowarzyszenie zwykłe stanowi uproszczoną formę zrzeszenia, nieposiadającą osobowości prawnej. Do jego założenia wystarczą 3 osoby fizyczne. Stowarzyszenie zwykłe nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów, otrzymywać dotacji ani korzystać z ofiarności publicznej. Może jednak otrzymywać środki z działalności odpłatnej pożytku publicznego oraz składek członkowskich. Środki na działalność stowarzyszenia zwykłego mogą pochodzić również ze składek członkowskich.

Procedura zakładania stowarzyszenia rejestrowego

Założenie stowarzyszenia rejestrowego wymaga przeprowadzenia szeregu czynności prawnych i faktycznych. Proces rozpoczyna się od zebrania założycielskiego, na którym musi być obecnych co najmniej 7 osób fizycznych. Zebranie założycielskie podejmuje uchwały o: założeniu stowarzyszenia, przyjęciu statutu, wyborze komitetu założycielskiego lub władz stowarzyszenia (zarządu i komisji rewizyjnej), oraz ewentualnie o upoważnieniu zarządu do dokonania zmian w statucie wskazanych przez sąd rejestrowy.

Z zebrania założycielskiego sporządza się protokół zawierający: datę i miejsce zebrania, listę założycieli z ich danymi osobowymi i adresami oraz własnoręcznymi podpisami, treść podjętych uchwał, oraz podpisy przewodniczącego i protokolanta zebrania. Każdy z założycieli składa pisemne oświadczenie o niepozbawieniu praw publicznych.

Wniosek o rejestrację stowarzyszenia składa się do sądu rejonowego (sądu gospodarczego - Wydział Krajowego Rejestru Sądowego) właściwego ze względu na siedzibę stowarzyszenia. Wniosek składa się na urzędowym formularzu KRS-W20 wraz z załącznikami: statut w trzech egzemplarzach, protokół zebrania założycielskiego, lista założycieli z danymi i podpisami, oświadczenia założycieli o niepozbawieniu praw publicznych, informacja o adresie siedziby, oraz ewentualnie wniosek o wpis do rejestru przedsiębiorców (jeśli stowarzyszenie zamierza prowadzić działalność gospodarczą).

Sąd rejestrowy rozpoznaje wniosek o wpis stowarzyszenia w terminie 3 miesięcy od dnia złożenia wniosku. Jeżeli wniosek zawiera braki, sąd wzywa do ich uzupełnienia w wyznaczonym terminie. Sąd odmawia wpisu, jeśli stowarzyszenie nie spełnia warunków określonych w ustawie - w szczególności gdy statut zawiera postanowienia sprzeczne z prawem.

Wymogi dotyczące statutu stowarzyszenia

Statut stanowi podstawowy akt wewnętrzny stowarzyszenia, regulujący jego organizację i zasady działania. Zgodnie z art. 10 ustawy Prawo o stowarzyszeniach, statut musi określać: nazwę stowarzyszenia (odróżniającą je od innych podmiotów), teren działania i siedzibę, cele i sposoby ich realizacji, sposób nabywania i utraty członkostwa oraz przyczyny utraty członkostwa, prawa i obowiązki członków, władze stowarzyszenia, tryb dokonywania ich wyboru, uzupełniania składu oraz ich kompetencje, możliwość otrzymywania przez członków zarządu wynagrodzenia za czynności wykonywane w związku z pełnioną funkcją, sposób reprezentowania stowarzyszenia (w szczególności zaciągania zobowiązań majątkowych), warunki ważności uchwał władz stowarzyszenia, sposób uzyskiwania środków finansowych i składania oświadczeń woli w sprawach majątkowych, oraz zasady dokonywania zmian statutu i rozwiązania stowarzyszenia.

Statut może również zawierać postanowienia fakultatywne, takie jak: określenie kategorii członkostwa (członkowie zwyczajni, wspierający, honorowi), zasady tworzenia terenowych jednostek organizacyjnych, możliwość prowadzenia działalności gospodarczej i jej przedmiot, szczegółowe procedury podejmowania uchwał, zasady wynagradzania pracowników, postanowienia dotyczące komisji problemowych lub innych ciał pomocniczych.

Przy sporządzaniu statutu należy zwrócić szczególną uwagę na precyzyjne określenie celów działalności - mają one istotne znaczenie dla określenia zakresu działalności statutowej, możliwości uzyskania statusu OPP, a także dla oceny zgodności działań stowarzyszenia z prawem. Cele muszą być zgodne z Konstytucją RP i ustawami - nie może powstać stowarzyszenie, którego cel lub działalność są sprzeczne z prawem.

Organy stowarzyszenia - struktura władz

Ustawa Prawo o stowarzyszeniach przewiduje obligatoryjnie istnienie trzech organów: walnego zebrania członków (najwyższa władza stowarzyszenia), zarządu (organ wykonawczy) oraz organu kontroli wewnętrznej (najczęściej komisja rewizyjna). Statut może przewidywać tworzenie dodatkowych organów, takich jak rady programowe, komisje problemowe czy sądy koleżeńskie.

Walne zebranie członków (lub zebranie delegatów w przypadku większych stowarzyszeń) jest najwyższą władzą stowarzyszenia. Do jego wyłącznej kompetencji należy: określanie głównych kierunków działania, uchwalanie zmian statutu, wybór i odwoływanie władz stowarzyszenia, rozpatrywanie sprawozdań władz i udzielanie absolutorium zarządowi, uchwalanie budżetu, podejmowanie uchwał o rozwiązaniu stowarzyszenia i przeznaczeniu jego majątku, oraz podejmowanie uchwał w innych sprawach zastrzeżonych w statucie do kompetencji walnego zebrania.

Zarząd kieruje działalnością stowarzyszenia i reprezentuje je na zewnątrz. Do zadań zarządu należy w szczególności: wykonywanie uchwał walnego zebrania członków, zarządzanie majątkiem stowarzyszenia, podejmowanie decyzji w sprawach członkowskich (przyjmowanie, skreślanie, wykluczanie członków), zatrudnianie pracowników, prowadzenie dokumentacji, zwoływanie walnych zebrań. Zarząd powinien liczyć co najmniej 2 osoby - statut określa liczbę członków zarządu, ich kadencję oraz sposób wyboru. Członkami zarządu mogą być wyłącznie osoby fizyczne posiadające pełną zdolność do czynności prawnych, niepopozbawionym praw publicznych.

Komisja rewizyjna (lub inny organ kontroli wewnętrznej) sprawuje kontrolę nad działalnością stowarzyszenia. Do jej kompetencji należy: przeprowadzanie co najmniej raz w roku kontroli działalności stowarzyszenia, występowanie z wnioskiem o udzielenie absolutorium zarządowi, występowanie z wnioskiem o zwołanie nadzwyczajnego walnego zebrania. Członkowie komisji rewizyjnej nie mogą być członkami zarządu ani pozostawać z nimi w związku małżeńskim, we wspólnym pożyciu ani w stosunku pokrewieństwa, powinowactwa lub podległości służbowej.

Prawa i obowiązki członków stowarzyszenia

Członkostwo w stowarzyszeniu może mieć różne formy określone w statucie. Najczęściej wyróżnia się: członków zwyczajnych (z pełnią praw i obowiązków), członków wspierających (osoby fizyczne lub prawne wspierające działalność organizacji, zazwyczaj bez czynnego i biernego prawa wyborczego), oraz członków honorowych (szczególnie zasłużone osoby, zwolnione zwykle z obowiązku płacenia składek).

Do podstawowych praw członków zwyczajnych należą: czynne i bierne prawo wyborcze do organów stowarzyszenia, prawo uczestniczenia w walnych zebraniach i zabierania głosu, prawo zgłaszania wniosków i postulatów, prawo korzystania z pomocy stowarzyszenia zgodnie ze statutem, prawo do informacji o działalności stowarzyszenia.

Obowiązki członków obejmują zwykle: przestrzeganie statutu i uchwał władz stowarzyszenia, aktywne uczestnictwo w realizacji celów statutowych, regularne opłacanie składek członkowskich, dbanie o dobre imię stowarzyszenia, oraz wykonywanie przyjętych na siebie zadań.

Ustanie członkostwa może nastąpić przez: dobrowolne wystąpienie, skreślenie z listy członków (zazwyczaj z powodu długotrwałego zalegania ze składkami), wykluczenie ze stowarzyszenia (sankcja za poważne naruszenie obowiązków członkowskich lub działanie na szkodę organizacji), oraz śmierć członka. Decyzja o wykluczeniu powinna być poprzedzona wysłuchaniem członka i może podlegać odwołaniu do walnego zebrania. Statut powinien precyzyjnie określać przesłanki i procedurę wykluczenia.

Działalność gospodarcza stowarzyszenia

Stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą, jednak wyłącznie jako działalność pomocniczą (uboczną) w stosunku do działalności statutowej. Dochód z działalności gospodarczej musi być w całości przeznaczony na cele statutowe i nie może być dzielony między członków stowarzyszenia.

Prowadzenie działalności gospodarczej wymaga odpowiednich zapisów w statucie (określających przedmiot działalności) oraz wpisu do rejestru przedsiębiorców KRS. Działalność gospodarcza stowarzyszenia podlega tym samym przepisom co działalność każdego innego przedsiębiorcy - stowarzyszenie musi spełniać wymogi dotyczące prowadzenia działalności w danej branży, płacić podatki, prowadzić księgowość.

Odrębną kategorią jest działalność odpłatna pożytku publicznego - prowadzona przez organizacje pożytku publicznego w ramach działalności statutowej, za którą pobierają opłaty nieprzekraczające kosztów tej działalności. Działalność odpłatna nie jest działalnością gospodarczą i nie wymaga wpisu do rejestru przedsiębiorców.

Odpowiedzialność członków organów stowarzyszenia

Członkowie zarządu stowarzyszenia ponoszą odpowiedzialność wobec organizacji za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami statutu. Odpowiedzialność ta ma charakter odpowiedzialności kontraktowej (ex contractu) wynikającej ze stosunku organizacyjnego łączącego członka organu ze stowarzyszeniem.

Szczególne znaczenie ma odpowiedzialność za zobowiązania stowarzyszenia w sytuacji jego niewypłacalności. W przeciwieństwie do spółek kapitałowych, przepisy nie przewidują wprost subsydiarnej odpowiedzialności członków zarządu za długi stowarzyszenia. Jednakże sądy w pewnych przypadkach przyjmują odpowiedzialność członków zarządu na zasadach ogólnych odpowiedzialności deliktowej (art. 415 k.c.) - szczególnie gdy działania lub zaniechania zarządu doprowadziły do pokrzywdzenia wierzycieli.

Członkowie zarządu mogą również ponosić odpowiedzialność karną - m.in. za niezgłoszenie w terminie wniosku o ogłoszenie upadłości (art. 586 k.s.h. stosowany odpowiednio), za działanie na szkodę wierzycieli (art. 300-302 k.k.), za fałszowanie dokumentów (art. 270 k.k.), czy za niegospodarność (art. 296 k.k. - w przypadku członków zarządu prowadzących sprawy majątkowe stowarzyszenia).

Członkowie komisji rewizyjnej odpowiadają za niedopełnienie obowiązków kontrolnych - szczególnie gdy zaniechanie kontroli doprowadziło do powstania szkody w majątku stowarzyszenia.

Status organizacji pożytku publicznego (OPP)

Status organizacji pożytku publicznego (OPP) mogą uzyskać stowarzyszenia prowadzące działalność pożytku publicznego na rzecz ogółu społeczności lub określonej grupy podmiotów (pod warunkiem, że grupa ta jest wyodrębniona ze względu na szczególnie trudną sytuację życiową lub materialną). Warunki uzyskania statusu OPP określa ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.

Do uzyskania statusu OPP stowarzyszenie musi: prowadzić działalność pożytku publicznego przez co najmniej 2 lata, nie prowadzić działalności wyłącznie na rzecz swoich członków, posiadać statutowy kolegialny organ kontroli lub nadzoru (niezależny od organu zarządzającego i niepodlegający mu), mieć członków organu kontroli niepołączonych z członkami zarządu stosunkiem pokrewieństwa czy zatrudnienia, posiadać statut przewidujący zakaz udzielania pożyczek członkom, zakaz przekazywania majątku na rzecz członków i osób bliskich oraz zakaz wykorzystywania majątku na rzecz członków na zasadach innych niż w stosunku do osób trzecich.

Korzyści ze statusu OPP obejmują: prawo do otrzymywania 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych, zwolnienie z podatku dochodowego od osób prawnych (w zakresie dochodów przeznaczonych na działalność statutową), zwolnienie z podatku od nieruchomości (wykorzystywanych na cele statutowe), zwolnienie z opłat sądowych, oraz prawo do nieodpłatnego informowania o działalności w publicznym radiu i telewizji.

Spory wewnątrzorganizacyjne

Spory w stowarzyszeniach mogą dotyczyć różnych kwestii: prawidłowości wyborów władz, ważności uchwał, zasadności wykluczenia członka, interpretacji statutu, czy odpowiedzialności członków organów. W pierwszej kolejności spory powinny być rozwiązywane wewnątrz organizacji - poprzez odwołania do właściwych organów przewidziane w statucie.

Uchwały organów stowarzyszenia mogą być zaskarżane do sądu powszechnego. Członek stowarzyszenia lub inny podmiot mający interes prawny może żądać stwierdzenia nieważności uchwały sprzecznej z prawem lub uchylenia uchwały sprzecznej ze statutem. Termin na wytoczenie powództwa wynosi zazwyczaj 6 tygodni od dnia powzięcia wiadomości o uchwale, nie później niż rok od jej podjęcia (przez analogię do przepisów o spółdzielniach).

Wykluczony członek stowarzyszenia może zaskarżyć uchwałę o wykluczeniu do sądu, jeżeli uchwała ta narusza prawo lub statut. Sąd może uchylić uchwałę i przywrócić członkostwo, a także zasądzić odszkodowanie za szkodę wyrządzoną bezprawnym wykluczeniem.

W przypadku poważnych sporów dotyczących funkcjonowania stowarzyszenia lub działania na jego szkodę, każdy członek lub organ nadzoru może wystąpić do sądu o ustanowienie kuratora dla stowarzyszenia. Sąd może również rozwiązać stowarzyszenie na żądanie organu nadzoru, jeżeli działalność stowarzyszenia wykazuje rażące lub uporczywe naruszanie prawa lub statutu.

Zmiany statutu stowarzyszenia

Zmiana statutu wymaga uchwały najwyższego organu stowarzyszenia - walnego zebrania członków (lub zebrania delegatów). Statut powinien określać wymaganą większość głosów do podjęcia uchwały o zmianie - najczęściej jest to kwalifikowana większość 2/3 głosów przy obecności określonego kworum.

Wniosek o zmianę statutu może zgłosić zazwyczaj: zarząd, określona liczba członków (np. 1/10 ogółu) lub komisja rewizyjna. Przed podjęciem uchwały projekt zmian powinien być udostępniony członkom z odpowiednim wyprzedzeniem.

Uchwała o zmianie statutu podlega zgłoszeniu do sądu rejestrowego w terminie 7 dni od dnia jej podjęcia. Do wniosku o zmianę wpisu należy dołączyć: uchwałę o zmianie statutu, tekst jednolity statutu uwzględniający wprowadzone zmiany, oraz protokół z walnego zebrania dokumentujący podjęcie uchwały. Zmiana statutu jest skuteczna z chwilą wpisu do KRS - do tego czasu obowiązuje statut w dotychczasowym brzmieniu.

Sąd rejestrowy może odmówić wpisu zmiany statutu, jeżeli nowe postanowienia są sprzeczne z prawem. W takim przypadku sąd wzywa stowarzyszenie do usunięcia nieprawidłowości w wyznaczonym terminie.

Likwidacja stowarzyszenia

Rozwiązanie stowarzyszenia może nastąpić: na podstawie uchwały walnego zebrania członków o rozwiązaniu stowarzyszenia, z mocy prawa - w przypadkach określonych w ustawie (np. zmniejszenie liczby członków poniżej minimum ustawowego), na podstawie orzeczenia sądu - gdy działalność stowarzyszenia wykazuje rażące lub uporczywe naruszanie prawa.

Uchwała o rozwiązaniu stowarzyszenia powinna określać sposób przeprowadzenia likwidacji i przeznaczenie majątku pozostałego po zaspokojeniu zobowiązań. Majątek zlikwidowanego stowarzyszenia może być przeznaczony na cele określone w statucie lub na cele pożytku publicznego - nie może być dzielony między członków.

Likwidację przeprowadza likwidator powołany przez walne zebranie członków lub - w braku takiej uchwały - przez sąd. Koszty likwidacji pokrywa się z majątku stowarzyszenia. Do obowiązków likwidatora należy: zakończenie bieżących spraw stowarzyszenia, ściągnięcie należności, wypełnienie zobowiązań, spieniężenie majątku, złożenie do sądu sprawozdania z przebiegu likwidacji wraz z wnioskiem o wykreślenie stowarzyszenia z KRS.

Stowarzyszenie traci osobowość prawną z chwilą wykreślenia z Krajowego Rejestru Sądowego.

Kompleksowe doradztwo Kancelarii PRIMES

Kancelaria PRIMES oferuje pełen zakres usług prawnych dla stowarzyszeń i organizacji pozarządowych. Wspieramy organizacje od momentu powstania pomysłu na działalność społeczną, poprzez wszystkie etapy funkcjonowania, aż po ewentualną likwidację lub przekształcenie.

W zakresie zakładania stowarzyszeń oferujemy: konsultacje dotyczące wyboru formy organizacyjnej (stowarzyszenie rejestrowe, zwykłe, fundacja), przygotowanie projektu statutu dostosowanego do celów organizacji, organizację i obsługę zebrania założycielskiego, przygotowanie kompletnej dokumentacji rejestrowej, reprezentację w postępowaniu przed sądem rejestrowym.

W ramach bieżącej obsługi prawnej świadczymy: przygotowywanie projektów uchwał zarządu i walnego zebrania, obsługę prawną posiedzeń organów, opiniowanie umów zawieranych przez stowarzyszenie, doradztwo w sprawach pracowniczych i dotyczących wolontariatu, przygotowywanie regulaminów wewnętrznych, doradztwo w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i odpłatnej, pomoc w uzyskaniu statusu OPP, reprezentację przed organami administracji publicznej.

W sprawach spornych i kryzysowych oferujemy: reprezentację w sporach wewnątrzorganizacyjnych, zaskarżanie uchwał organów stowarzyszenia, obronę przed wykluczeniem ze stowarzyszenia, doradztwo w sytuacjach konfliktu między organami, reprezentację w postępowaniach przed organami nadzoru.

W zakresie zmian organizacyjnych i likwidacji pomagamy w: przeprowadzeniu zmian statutowych, połączeniu stowarzyszeń lub utworzeniu związku stowarzyszeń, przekształceniu stowarzyszenia zwykłego w rejestrowe, przeprowadzeniu likwidacji stowarzyszenia, reprezentacji likwidatora.